بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ‏

1- نام و نسب وى‏

نام گرامیش «محمّد» است فرزند محمّد بن نعمان که به «شیخ مفید» ملقّب گشته و به «ابن المعلّم» معروف مى‏باشد. نجاشى نسب او را به تفصیل تا یعرب بن قحطان ضبط کرده است. گویند: یکى از دانشمندان اهل تسنّن بنام علىّ بن عیسى رمّانى در اثر مباحثه‏اى که در یکى از موضوعات علمى با وى داشته او را به «مفید» ملقّب ساخته است.

مدح و ثناى دانشمندان در باره وى‏

علماى علم رجال و تراجم از عامّه و خاصّه (شیعه و سنّى) با عبارات گوناگون و تعبیرات مختلفى وى را ستوده و هر کدام بگوشه‏اى از حیات درخشان این بزرگمرد علم و عمل و دانش و تقوى اشارتى داشته‏اند. ابن حجر  گوید: «وى از حدّ بسیار نازلى از خوراک و پوشاک برخوردار بود، دلى خاشع و عشقى فراوان به علم و دانش داشت. وى نزد دانشمندان بسیارى درس خوانده، و در مکتب فرقه امامیّه به اعلى درجه آن دست یافته و بآخرین قلّه‏هاى آن رسیده بحدّى که در باره او گفته شده: او را بر هر پیشوائى در علم و دانش منّتى عظیم است.پدرش در واسط معلّم بود و در همان جا متولّد شد و در عکبرى به قتل رسید. گویند:

عضد الدّولة بزیارتش مى‏رفت و بهنگام بیمارى از وى عیادت مى‏کرد. و شریف ابو یعلى جعفرى که داماد او است گفته: وى (مفید) اندکى در شب مى‏خوابید سپس برخاسته بنماز و مطالعه و درس و تلاوت قرآن مشغول مى‏گشت».

عماد حنبلى  از ابن ابى طىّ حلبى نقل کرده که وى گفت: «او یکى از بزرگان شیوخ امامیّه، و در علم کلام و فقه و جدل پیشتاز است. وى با قدر و

منزلت بزرگى که در دولت آل بویه داشت با این حال با هر صاحب نظرى به بحث و مناظره مى‏نشست. او بسیار صدقه مى‏داد، و کاملا فروتن بود، و نماز و روزه فراوان بجا مى‏آورد، و لباسى زبر و خشن به تن مى‏کرد، و عضد الدّولة زیاد بزیارت وى مى‏رفت. مردى میان بالا و لاغر اندام و گندم گون بود. هفتاد و شش سال عمر کرد و بیش از دویست تصنیف و تألیف از خود بیادگار گذارد. داستان تشییع جنازه او مشهور است که در آن روز هشتاد هزار نفر از شیعیان او را تشییع کردند، و در ماه مبارک رمضان در گذشت. خدایش رحمت کند-».

و ابن ندیم گوید  «ابن المعلّم ابو عبد اللَّه کسى است که ریاست متکلّمان شیعه در عصر ما به او منتهى شده است، وى در صناعت کلام از تمامى همگنان خود پیشى گرفته و بسیار باریک بین و ژرف‏نگر و خوش حافظه مى‏باشد. من او را دیده‏ام و او را مردى بلند پایه در علم و فضیلت یافته‏ام».

و نیز گوید  «ابن المعلّم ابو عبد اللَّه محمّد بن محمّد بن نعمان کسى است که ریاست همگنان او از شیعیان امامیّه در علم فقه و کلام و آثار به وى منتهى شده است».

دانشمندانى دیگر نیز بنوبه خود سخنانى در جلالت شأن و علوّ مقام وى گفته‏اند که بجهت رعایت اختصار از ذکر آنها خوددارى مى‏شود، و آنچه گفته آمد مشتى از خروار، و جرعه‏اى از دریاى بیکران فضل و دانش اوست، و با این حال از همین مختصر که مذکور شد نمودار مى‏گردد که شیخ بزرگوار مفید- رضوان اللَّه تعالى علیه- در هر فضیلتى از فضائل که براى انسان کامل امکان دسترسى بآنست از علم و عمل و زهد و تقوا و دیگر فضائل سر آمد معاصرین خویش است و از همه آنان در این گونه فضائل گوى سبقت را ربوده ات.

راستى که او مصداق اتمّ و اکمل، و آیینه تمام نماى این سخن امام على علیه السّلام است که فرموده:

 «سعى کنید تا چشمه‏سارهاى دانش، و چراغهاى دیجور، و ژنده‏پوش، و فراخ دل باشید، که بدین صفات در آسمان معروف، و در زمین مذکور گردید».

جامعیّت وى در علم و عمل‏

امّا در باره دانش او همین گفتار ابن حجر بس که: «او را بر هر پیشوائى در علم و دانش منّتى عظیم است» صرف نظر از اینکه گفته: «وى به اوج قلّه دانش‏ دست یافته و عشقى فراوان به علم و دانش دارد». و صرف نظر از گفتار ابن ابى طىّ که: «وى در علم کلام و فقه و جدل پیشتاز است».

و امّا در باره عمل او، همین گفتار شریف ابى یعلى جعفرى در عبادت او کافى است که: «اندکى به شب مى‏خفت و سپس برخاسته به نماز و مطالعه و درس مى‏پرداخت»، و همین دلیل است که وى مردى شب زنده‏دار بوده چه که نماز شب بهترین شاهد اخلاص و صفاى قلب و دعوى صدق ایمان است. و نیز بیشتر روزها را روزه مى‏داشته که ابن ابى طىّ گفته: «بسیار نماز و روزه بجاى مى‏آورد».

 تاریخ ولادت و وفات و محل دفن وى

و امّا در زمینه زهد و سادگى و خشونت لباس و سطح پائین بودن زندگى و فروتنى قلبى وى به سخن ابن حجر گوش فرادار. و باید دانست که خشونت خوراک و پوشاک از ویژگیهاى حضرت مسیح (ع)، و فروتنى قلبى از ویژگیهاى حضرات زکریّا و یحیى و مادر یحیى علیهم السّلام بوده است.

و امّا در زمینه انفاق، سخن ابن ابى طىّ را بخاطر بسپار، و در زمینه مجاهدت در راه خدا باین گفتار توجّه نما که: «او را دویست تصنیف و تألیف است» صرف نظر از تدریس و تعلیم او حتّى در ساعات نیمه شب چنان که ابن ابى طىّ گفته است.

تمامى این صفات و کمالات، از ایمان درست او به حق، و شدّت و سختگیرى وى در امور الهى، و استواریش در دین، و عمل خالصانه‏اش براى حق، و فنایش در ولایت محمّد (ص) و آل عصمت علیهم السّلام خبر مى‏دهد، و گواهى صادق بر همه اینهاست.

شاگردانى که بدست وى تربیت یافته و در مکتب او پرورده گشته و از شاخسار دانش او خوشه چیده‏اند کسانیند که خود فخر بآنان افتخار مى‏ورزد، و روزگار از شرفى که بوجود آنان یافته بخود مى‏بالد، و هر کدام چون قمرى در فلک علم و دانش، و ستاره‏اى در آسمان فهم و کوشش مى‏درخشند.

در هر رشته‏اى از علوم ادبى، فقهى، اصولى، کلامى، تاریخى که بنگرى شاگردان وى را در ردیف اوّل از صاحبان آن علوم مى‏یابى، بلکه پاره‏اى از آنان پایه‏گذار و یا مجدّد آن علوم بوده‏اند، و نام گرامشان در طول تاریخ آن علوم پیوسته بر سر زبانهاست. البتّه مرحوم شیخ مفید که استاد همه آنهاست رأس و رئیس و اصل و ریشه تمامى ایشان بحساب مى‏آید. راستى که خداى سبحان‏

- جلّ جلاله- تا چه اندازه نظر لطف و عنایت به وى داشته! نخستین بار بذر وجودش را در نژادى اصیل و با فضیلت بکاشت، سپس او را از ذهنى تیز، و حافظه‏اى نیرومند، و نبوغى سرشار، و عقلى کامل، و ژرف‏نگرى ویژه‏اى برخوردار ساخت، تا اینکه بدرجه‏اى از علم و دانش و فضیلت رسید که دانشمندان عامّه و خاصّه بر استادى و تفوّق و برترى و پیشتازى وى گواهى داده‏اند، و کارش بجائى رسیده که تألیف گرانمایه‏اش تمامى پر بار و متناسب با نیازهاى عصر خویش، و خود در مباحثاتش پیروز، و نظریّاتش همه صائب و درست مى‏باشد.

راستى که مى‏توان موقعیّت این بزرگ دانشمند را در میان اقران و امثالش همچون قمرى در وسط آسمان و خورشیدى در میان منظومه شمسى و شاه فرد ممتاز گردنبند مروارید تمثیل نمود.

راستى که وى از همه معاصرینش نیکوتر، و خوش فهم‏تر، و در خوراک و پوشاک خشن‏تر، و از لحاظ عقل وافرتر، و از نظر علم و دانش برتر، و از جهت جهاد در راه خدا کوشاتر بود. زمان بوجودش ارج یافت، و مشام تاریخ از بوى خوشش تازه گشت، و زنان از زائیدن چون اویى عقیم گشتند.

ما کجا مى‏توانیم به کنه عظمت او پى ببریم، هرگز؟! اوصاف او در قلّه‏اى بلند و دور از دسترس است که گامهاى وصف ما هر چند بلند باشد به فراز آن نرسد، و هر چند بکوشیم به عشرى از فضایل و کمالات او دست نیابیم. پس ناگزیر به عجز و ناتوانى خویش اعتراف مى‏کنیم و سخن را بهمین مقال بپایان مى‏بریم، و سلام و درود خداوندى را بر روان پاک وى نثار مى‏داریم.

گوهر پاک وى از مدحت ما مستغنى است فکر مشّاطه چه با حسن خدا داد کند

    اساتید وى‏

اساتید و دانشمندانى که مرحوم مفید از خرمن دانش آنان بهره برده و آثار و احادیث پیامبر (ص) و آل عصمت (ع) و دیگر مسائل علمى را از آنان روایت نموده بسیارند و تعداد آنان بالغ بر شصت نفر مى‏باشد که در اینجا بنام ده تن از معروفین و مشهورین آنان ذیلًا اشاره‏اى مى‏رود

1- احمد بن محمّد بن حسن بن ولید قمّى 2- جعفر بن محمّد بن قولویه قمّى 3- علىّ بن محمّد بن زبیر کوفى 4- محمّد بن علىّ بن حسین بن موسى بن بابویه قمّى (شیخ صدوق) 5- محمّد بن عمر تمیمى بغدادى معروف به ابن الجعابى 6- محمّد بن عمران مرزبانى 7- محمّد بن احمد بن جنید کاتب اسکافى 8- محمّد بن حسین بزوفرى 9- محمّد بن علىّ بن ریاح قرشى 10- حسین بن علىّ بن ابراهیم معروف به «جعّل»

شاگردان وى‏

چنان که گذشت شاگردانى که در مکتب وى تربیت یافته‏اند جملگى از بزرگان علم و استوانه‏هاى مذهب بوده‏اند که از جمله مى‏توان: مرحوم سیّد مرتضى، و سیّد رضى (جامع نهج البلاغه)، و شیخ طوسى، و نجاشى، و سلّار، و مظفّر بن على حمدانى (از سفراء امام زمان)، و کراجکى را نام برد، و تعداد آنان به شانزده تن مى‏رسد که اسامى شریف آنان در مقدّمه بحار الانوار و غیره آمده است.

تألیف وى‏

همان طور که در ابتداى مقال اشاره شد مرحوم مفید بیش از دویست تصنیف و تألیف از خود بیادگار گذاشته که دست غدّار روزگار اکثر آنها را از بین برده است و نام 194 کتاب از آنها در کتب تراجم و فهرستها آمده که بجهت رعایت اختصار از برشمارى و تکرار آنها خوددارى مى‏شود ، و از معروفترین آنها مى‏توان از: الارشاد، و الجمل، و الفصول العشرة، و امالى، و اوائل المقالات، و شرح عقاید صدوق، و مقنعه در فقه نام برد.

تاریخ ولادت و وفات و محلّ دفن وى‏

مرحوم شیخ مفید در 11 ذى قعده سال 333 یا 338 در عکبرى که از نواحى دجیل عراق است دیده بجهان گشود، و در شب جمعه چهارم ماه مبارک رمضان سال 413 در بغداد دیده از جهان بر بست. تشییع جنازه با شکوهى از وى بعمل آمد که هشتاد هزار نفر در آن شرکت داشتند، و مرحوم سیّد مرتضى در میدان اشنان همان شهر بر وى نماز گزارد. پیکر او را نخستین بار در خانه‏اش دفن کردند و پس از چند سال به مقابر قریش انتقال داده شد و پایین پاى حضرت جواد علیه السّلام کنار آرامگاه استاد بزرگوارش ابن قولویه بخاک سپرده شد.

وى مدّت هفتاد و پنج سال یا بیشتر در کمال عزّت و شرافت و سعادت و فضیلت و طهارت در این دنیا زیست، و پس از عمرى تلاش و کوشش در راه تحقّق آرمانهاى الهى‏اش و دفاع از حقّ و حقیقت و شناساندن و چهره پلید باطل دار فانى را بدرود گفت. سلام و درود خداوند بر او در آن روز که متولّد شد و در آن روز که دیده از جهان بر بست و در آن روز که زنده از قبر بر انگیخته خواهد گشت

«از هنگامى که در کشور اسلامى، خلفاى بنى عبّاس بخلافت رسیدند، از راههاى مختلف در اثر گسترش فنون دانش و تشویق به تألیف و تصنیف و ترجمه کتاب و تمامى رشته‏هاى علوم میل و رغبت فراوانى در مردم پیدا شده، و خلفا نیز نه تنها مخالفت نکردند بلکه در این راه سعى و کوشش نیز از خود نشان دادند، و حتّى تشکیل مجالس بحث و مناظره در باره مذاهب و عقاید و مسائل مختلف را اجازه داده و از آن تشویق کردند، و گاهى در محضر خود مجلس بحث و مناظره تشکیل مى‏دادند.

این روش و سیره مرضیّه- هر چند هدف از آن تنها رسیدن بحق نبوده بلکه مسائل سیاسى دیگرى دخیل بوده ولى بناچار- موجب شد که در کشور پهناور اسلامى خصوصاً شهرهاى بین النّهرین، مذاهب متعدّد و فرقه‏هاى علمى مختلف بظهور رسد، و هر مذهب و عقیده علمى و فلسفى و یا دینى‏یى که در جهان متمدّن آن روز کشورهاى خاور دور و نزدیک، و اروپا، از قرنها پیش در حال ضعف بوده و یا اصلًا فراموش شده بود، زنده گردد. و علاوه بر آن، آراء و عقائدى که از بحثها و مناظره‏ها تولّد پیدا کرده بود خودنمائى کرده و چه بسا طرفدار داشته باشد، و قهراً شیعه نیز از این تعداد آراء و عقائد، مصون نمانده و در اکثر مسائل دینى و غیر دینى داراى فرقه‏هاى مختلف و آراء متعدّد گردید. و بغداد همان گونه که در آن عصر، پایتخت سیاسى دولت بنى عبّاس بود، مرکز علمى و نمایشگاه همه این عقائد و آراء نیز بود.

 

درموردشیخ مفیدهمین بس که بارها ازسوی امام عصر(عج) مورد تفقدومکاتبه قرارگرفت تاانجا که لقب مفید را وجودمقدس امام زمان (عج)به ایشان عنایت فرمودند

      

                                                     رحمت الله تعالی الیه

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


.: Weblog Themes By M a h S k i n:.