در زمان رسولخدا(ص)سقف مسجد بر ستون‏هایى قرار داشت که، علاوه بر نگهدارى از سقف، مورد استفاده رسول خدا صلى الله علیه و آله و اصحاب نیز بود. از هر ستونى خاطره ویژه‏اى باقى مانده که سبب شده است تا جنبه تبرّک و تقدّس به خود گیرد و با گرفتن نام‏هاى خاص، در تاریخ جاودان بماند. هربار که مسجد بازسازى مى‏شد، محل این ستون‏ها تغییرى نمى‏کرد، جزاینکه ستون‏هاى قدیمى جاى خود را به ستون‏هاى جدید مى‏داد. طبعاً با توسعه مسجد، ستون‏هاى جدیدى نیز اضافه مى‏شد؛ به طورى که اکنون نزدیک به 2104 ستون در مسجد وجود دارد.

ستون‏هایى که در محل قدیمى مسجد، در قسمت جنوبى آن قرار داشته، اکنون با رنگ سفید از بقیه ستونها متمایز مى‏شود. همان‏گونه که اشاره شد، هر یک از این ستون‏ها یادگار خاطره ویژه‏اى است که درباره برخى از آنها توضیحاتى مى‏آوریم:

1- استوانه حَرَس‏

یکى از ستون‏هاى متبرّک مسجد، ستون حرس یا محرّس است. نام‏گذارى آن به حرس، از آن‏روست که امام على علیه السلام در کنار این ستون مى‏نشستند و از پیامبر صلى الله علیه و آله نگاهبانى مى‏کردند. نوشته‏اند که پس از نزول آیه وَ اللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنْ النَّاسِ  دیگر امام به نگاهبانى از رسول خدا صلى الله علیه و آله نپرداخت؛ چرا که خداوند خود حفاظت از جان رسول خدا صلى الله علیه و آله را عهده‏دار شد.

موسى بن سلمه مى‏گوید: از جعفر بن عبد اللَّه بن حسین پرسیدم که فضیلت استوانه على بن ابى طالب چیست؟ او گفت: «انَّ هذا الْمُحرّس کانَ عَلىّ بن أبی طالب یَجْلِسُ فی صَفْحَتها الَّتی تَلِی الْقَبْر مِمّا یَلی باب رَسُول اللَّه صلى الله علیه و آله یَحْرُسُ النَّبی».

 اینجا ستون محرس است که على بن ابى طالب در کنار آن در سمتى که فعلا به طرف قبر است، مى‏نشست و از آن حضرت حراست مى‏کرد.

همچنین نوشته‏اند که این ستون، محل اقامه نماز توسط امام على علیه السلام بوده است.

2- استوانه توبه‏

ستون توبه یادآور خاطره‏اى است درباره یکى از اصحاب رسول خدا صلى الله علیه و آله به نام بشیر بن عبد المنذر انصارى مشهور به ابو لبابه. زمانى که در سال پنجم هجرت، احزاب مشرک به مدینه یورش آوردند و در شمال مدینه با خندق روبرو شدند، به فکر اتحاد با یهودیان بنى قریظه افتادند که در قسمت جنوبى مدینه ساکن بودند و مى‏توانستند با گشودن دروازه‏هایشان، احزاب را به مدینه راه دهند. یهود بنى قریظه با رسول خدا صلى الله علیه و آله پیمان داشتند و به رغم این پیمان، با مشرکان همراهى کردند. پس از خاتمه حمله احزاب، رسول خدا صلى الله علیه و آله به سراغ بنى قریظه رفت و آنان را در حصار گرفت.

ابو لبابه از طرف رسول خدا صلى الله علیه و آله نزد بنى قریظه رفت تا با آنان سخن بگوید. وى از روى بى‏توجهى به اشاره، به آنان گفت: چون نقض عهد کرده‏اند، مرگ در انتظار آنهاست. این سخن مى‏توانست بنى قریظه را به دفاعى سخت در برابر مسلمانان وادار کند. ابو لبابه که خود متوجه خطاى خویش شده بود، از قلعه بنى قریظه خارج شد و مستقیم به سوى مسجد رفت و خود را به یکى از ستون‏ها بست و شروع به گریه و زارى کرد و نماز خواند. در کتابهاى سیره آمده است که آیه 27 سوره انفال که خداوند به مسلمانان دستور مى‏دهد که خیانت به خدا و رسول نکنند، در باره ابو لبابه است. گرچه در این باره تردید جدى وجود دارد؛ زیرا سوره انفال مربوط به سال دوم هجرى و جنگ بدر است. به هر روى، خبر رسید که خداوند توبه ابو لبابه را پذیرفته است. این ستون به خاطر همین نقل، به نام «ستون توبه» معروف است.

3- استوانه وفود

یکى از کارهاى جارى رسول خدا صلى الله علیه و آله، ملاقات با سران قبایل براى آشنا ساختن آنان با اسلام و یا مذاکرات سیاسى بود. آن حضرت محلى را در مسجد به این امر اختصاص داده بود و همیشه در همان مکان، هیأت‏ها را به حضور مى‏پذیرفت.

محل این ملاقات‏ها در کنار ستونى از ستون‏هاى مسجد بود که بعدها به نام‏ «اسطوانة الوفود» معروف شد و اکنون نیز همین نام را دارد. «وفد» به معناى هیأت نمایندگى و «وفود» جمع آن است. این ستون را «مجلس القلاده» نیز مى‏نامیدند؛ چرا که بزرگان صحابه در کنار آن مى‏نشستند و به گفتگو مى‏پرداختند.

4- استوانه سریر

یکى دیگر از ستون‏هاى مسجد، محلى بود که رسول خدا صلى الله علیه و آله ایام اعتکاف را در آنجا بسر مى‏برد. اصحاب در آنجا برگ‏هایى از درخت خرما پهن مى‏کردند تا رسول خدا صلى الله علیه و آله روى آن استراحت کند. این محل که در کنار همین اسطوانة السریر قرار داشته، به عنوان جایى که تختخواب رسول خدا صلى الله علیه و آله بوده، شناخته شده است. «سریر» به معناى تخت است.

5- استوانه قرعه، عایشه، مهاجرین‏

براى این ستون، سه نام گفته‏اند. نام «قرعه» از آن‏روست که عایشه نقل کرد که پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود، در کنار این ستون، زمینى است که اگر مردم اهمیت آن را مى‏شناختند براى نماز خواندن در آنجا میان خود قرعه مى‏انداختند. همچنین نامگذارى آن به «عایشه» از آن روست که وى این حدیث را روایت کرده و فضیلت آن را گوشزد کرد.

پس از آن به دلیل اجتماع مهاجران در کنار آن، آن را استوانه «مهاجرین» نامیدند.

6- استوانه حنانه‏

پیشتر گفتیم که رسول خدا صلى الله علیه و آله در آغاز و زمانى که هنوز منبر ساخته نشده بود، بر تنه درخت خرمایى تکیه مى‏کرد و خطبه مى‏خواند. نوشته‏اند، زمانى که براى آن حضرت منبر ساخته شد و براى ایراد سخن روى منبر قرار گرفت، از این درخت ناله‏اى شبیه ناله شتر ماده‏اى که از بچّه خود جدا شود، برخاست که به همین دلیل به ستونى که در محل آن بنا شد، حنانه مى‏گویند. پیامبر صلى الله علیه و آله دستور داد تا آن درخت را در همانجا دفن کردند.محل این ستون در غرب محراب قرار دارد.                        

7- استوانه مربعة القبر یا مقام جبرئیل‏

این محل بدان جهت به عنوان «مقام جبرئیل» شناخته شده که ملک مقرّب از آنجا بر رسول خدا صلى الله علیه و آله وارد مى‏شد و خدمت آن حضرت مى‏رسید. اینجا درِ ورودى خانه حضرت فاطمه زهرا علیها السلام نیز بوده است.

نام دیگر این محل، «اسطوانة مربعة القبر» است که اکنون در داخل حجره شریفه واقع است و قرن‏هاست که قابل دسترسى نیست. این نقطه در محل تلاقى دیوار غربى حجره به سمت دیوار شمالى حجره است. هنگامى که دسترسى بدین محل امکان داشت، به عنوان یکى از نقاط بسیار متبرّک، محل عبادت بوده و کسانى که در جستجوى اماکن متبرکه بودند، سخت به اینجا عشق مى‏ورزیدند. براساس برخى روایات، قبر حضرت فاطمه علیها السلام در این قسمت است.

در فضیلت این استوانه که در ضمن، باب خانه حضرت فاطمه علیها السلام نیز بوده، آمده است که رسول خدا صلى الله علیه و آله چهل روز صبحگاهان در کنار این در مى‏رفت و خطاب به اهل خانه که امام على علیه السلام، حضرت فاطمه علیها السلام و حَسَنَیْن علیهما السلام بوده‏اند، مى‏فرمود: «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یا أهْلَ الْبَیت». و این آیه را مى‏خواند: انَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً.

 این روایت در منابع مختلف اهل سنت نقل شده است.

8- اسطوانة التهجد

گذشت که انتهاى دیوار غربى ضریح رسول خدا صلى الله علیه و آله، در نقطه‏اى که به دیوار شمالى مى‏رسد، باب خانه فاطمه زهرا علیها السلام و ستون مربعة القبر یا مقام جبرئیل است. در ادامه دیوار شمالى به سمت شرق، و در انتهاى دیوار شمالى خانه فاطمه زهرا علیها السلام، محراب تهجد قرار دارد. کسى که در این محراب بایستد، سمت چپ او باب جبرئیل و سمت راست او مقام جبرئیل است.

این نقطه، در زمان پیامبر، خارج از مسجد بوده و به این ترتیب روشن مى‏شود که حضرت رسول صلى الله علیه و آله که در اینجا اقامه نماز شب مى‏کرده و به همین دلیل به محراب تهجّد شهرت یافته، خارج از مسجد نماز شب را مى‏خوانده است. طبعا این مربوط به برخى از شب‏ها بوده که حضرت در دل شب و در تاریکى، در بیرون مسجد نماز شب را اقامه مى‏کرده است.

بر اساس برخى نقل‏ها، رسول خدا صلى الله علیه و آله هر شب، وقتى همه مردم به خواب مى‏رفتند، در پشت خانه على علیه السلام حصیرى مى‏انداخت و نماز شب مى‏خواند.

سعید بن عبد اللَّه بن فضیل مى‏گوید: من در حالى که در اینجا مشغول اقامه نماز بودم، محمد بن حنفیه را دیدم. از من پرسید: آیا براى این نقطه فضیلتى مى‏شناسى؟

گفتم: خیر. فرمود: «فالْزِمْها، فإنّها کانَتْ مُصَلّى رَسُول اللَّه صلى الله علیه و آله مِنَ اللّیل»؛

 «در آنجا بنشین، آنجا محلّ نماز شب رسول خدا است.»

مسلمانان در گذر زمان سخت به استوانه‏اى که در محل این محراب بوده و البته نباید آن را از استوانه‏هاى خود مسجد به حساب آورد، علاقمند بوده‏اند و تاکنون نیز براى نماز خواندن در پشت محراب تهجّد، اجتماع مى‏کنند.

9- استوانه مُخَلَّقه‏

خَلوق به معناى عطر است و مُخَلّقه به معناى معطّر. پس استوانه مخلّقه ستونى است که بر آن عود مى‏نهادند و آن فضاى مسجد را معطّر مى‏کرد. این رسم از زمان مهدى عباسى و توسط همسر او خیزران باب شد و از آن پس ادامه یافت و در حال حاضر،

نامش روى این ستون نوشته شده است. گفته‏اند که سلمة بن اکوع، صحابى پیامبر صلى الله علیه و آله به دلیل اعتقادش به تبرّک، همیشه در کنار این ستون نماز مى‏گزارد و مى‏گفت: پیامبر صلى الله علیه و آله را در کنار این ستون، در حال نماز دیده است. مالک بن انس نیز مى‏گفت: بهترین جاى خواندن نماز نافله اینجاست و البته نماز واجب، بهترین جایش صف اول است.

نوشته‏اند که وقتى قبله تغییر کرد، این ستون تا چندین روز، در مقابل پیامبر خدا صلى الله علیه و آله قرار داشت و در واقع، عَلَم قبله به حساب مى‏آمد. گویا قسمتى از این ستون که در نزدیکى محراب قرار دارد، در داخل محراب واقع شده است.

 

 

 

 

 

 


موضوعات مرتبط:

برچسب‌ها:


.: Weblog Themes By M a h S k i n:.